Türkiye’de örnek gösterilecek, akademik çevrelerde referans kabul edilecek ve belediyelere yol haritası sunacak nitelikte hazırlanan bu sayfayı; tüm kurum ve bireylerin ışık kirliliğine karşı farkındalık geliştirmesi, hatta bu mücadeleden ilham alması amacıyla yayımlıyoruz.
İçindekiler
Gecenin Doğal Karanlığını Kaybediyoruz
Işık
Işık Kirliliği Nedir
Gök Parlaması
Işık Kirliliği Nasıl Ölçülür
Karbon Yutaklarını Bastıran Işık Kirliliği
Yaban Hayatı
İnsan Sağlığı ve Sirkadiyen Ritim
Hava Kalitesi Üzerindeki Etkisi
Güvenlik
Ekonomik Kayıp
Astronomi ve Gözlem
Işık Kirliliğinin Kaynakları ve Doğru Aydınlatma Nasıl Olmalı?
Bilinçli Dış Aydınlatma Uygulaması İlkeleri
MEB Müfredat desteği
İlgili Mevzuat
Karanlık Gökyüzü Parkları
Türkiye’deki ve dünyadaki koruma alanları
BAAK ın Işık Kirliliği Mücadelesinde Devam Eden ve Tasarlanan Faaliyetleri
Harmancık Karanlık Gökyüzü Parkı Girişimi
Midyat KGP
Karanlık Gökyüzü Dostu Dış Aydınlatma Tasarım Buluşması (Bianel)
Bursa’nın Işık Kirliliğinden Korunması Eylem Planı
Doğamızı Korumak için Gecenin Karalığını Birlikte Koruyalım!
BAAK ın Işık Kirliliği Mücadelesinde Tamamlanan Faaliyetleri
Işık Kirliliği Paneli
Nilüfer IK Araştırması
Bursa IK Araştırması BIKA
Gecenin Doğal Karanlığını Kaybediyoruz
Yetişkin yurttaşlarımız arasında Işık Kirliliği (IK) yeteri kadar bilinir bir sorun değildir. Yurdumuzda 40 yıl öncesine kadar elektriksiz köylerin bulunduğu düşünülürse, aydınlatmanın refahın
ölçütlerinden biri olarak algılanması ışık kirliliğinin neden fark edilmediğini açıklamaktadır. Ancak son yıllarda bilim insanlarının uyarılarıyla, ışığın hayatı nasıl kirlettiği görünür olmaya başlamıştır. Hatta MEB Fen Bilgisi derslerine ışık kirliliğinin ne olduğu yeni kuşaklara bir süredir öğretilmektedir. Günümüzde çocuklar, ışık kirliliği konusunda ebeveynlerinden daha bilinçlidir. Günümüzde birçok yetişkinin aşırı ışığı uygarlık gibi algılarken, IK’nın olumsuz etkileri tahminlerin çok ötesindedir. IK’nın ana nedeni, istenmeyen yönde gereğinden fazla ışık veren aydınlatma aygıtlarının bilinçsizce kullanılmasıdır. Prometheus’un ateşi insanlığa armağan etmesi efsanesinden beri insanlık tarihi içinde ışık daima ve güçlü bir şekilde bilgelik, umut, güven ve aydınlanmayı simgelemiştir. Ancak artık ışık lekelenmiştir. İnsanlık tarihi boyunca ilk defa, ışık “ışık kirliliği” olgusuyla kirlenmiştir.
Işık
Elektromanyetik dalgalar, elektrik yüklerinin ivmeli hareketiyle oluşan bir enerji türüdür. Evreni baştan başa kuşatan elektromanyetik dalgaların çok küçük bir kısmını gözlerimizle görebiliriz. İşte gözün görebileceği frekans aralığındaki elektromanyetik dalgalara özel olarak görünür ışık denir. İnsan gözü, 380nm ile 720nm arasındaki dalga boylarındaki elektromanyetik dalgaları algılayabilir.
Elektromanyetik Spektrum:
Işık Kirliliği Nedir
Gece yapay ışıkların yanlış yerde, yanlış miktarda, yanlış yönde ve yanlış zamanda kullanılması ışık kirliliği olarak tanımlanır.
Yapay ışıkların bilinçsiz ve duyarsız şekilde aşırı ve yanlış yönde kullanımı ışık kirliliğine yol açar. Işık Kirliliği yalnızca gece gökyüzünün ihtişamını görmemizi engellemiyor, enerji israfı yaratıyor ve insanlığa zarar veriyor… Ama en önemlisi gece karanlığını yaşaması gereken biyosfer, yapay ışıklarla strese girerek CO2 emisyonlarını artırıyor. Yani IK iklim krizinin önemli tetikleyicilerinden biridir.
Gök Parlaması
Işık ışınlarının atmosferimizdeki mikroskobik parçacıklara çarparak saçılması, gökyüzünün parlamasına yol açar. Gündüzleri, Güneş ışığının atmosferde saçılması yıldızları görünmez kılarken (Ay ise yüksek yansıtıcılığı ile fark edilebilir); geceleri de yoğun şehir ışıkları, benzer bir etkiyle yıldızların görünürlüğünü önemli ölçüde azaltır. Bu bağlamda, gökyüzü karanlık ölçümü, aslında atmosferimizin şehir ışıklardan kaynaklı parlamasının ne seviyede olduğunun bir göstergesidir.
Bir yıldızı görebilmek için o yıldızdan yayılan ışığın, gözümüzün algılayabileceği dalga boylarında olması ve bu ışığın, karanlık bir fonda yeterince parlak olması gerekir. Ancak, çevremizdeki yapay ışık kaynakları bu karanlık fonu bozar ve yıldızları görmemizi engeller. Antik dönemde kandiller ve meşalelerle yapılan aydınlatmaya rağmen, büyük kentlerde bile gökyüzü karanlıktı. Gökyüzüne bakıldığında sayısız yıldız görünürdü. Görkemli Gökyüzü… Antik dönem gökbilimcileri, yıldızları kataloglamak için parlaklıklarına göre onları “kadir ölçeği” ile gruplandırmıştır. MÖ 2. yüzyılda İznikli Astronom Hipparkhos tarafından geliştirilen bu ölçekte; 1. kadir en parlak, 6. kadir ise çıplak gözle zor görülen en sönük yıldızları belirtir. İlk ölçüm aracı insan gözüdür. Günümüzde ise gökyüzü parlaklığı SQM gibi hassas cihazlarla ölçülmektedir.
Modern yaşam içinde aydınlatma teknolojileri geliştikçe geceleri şehirlerde karanlık bir yer bulmak artık hiç kolay değildir. Yapay ışıkların yarattığı gök parlamasıyla geceleri aydınlık bir kubbenin altında yaşadığımızın farkında mıyız? Bu durumun bize doğrudan zarar verdiğinin farkında mıyız?
Işık Kirliliği Nasıl Ölçülür
Işık kirliliği, gökyüzünün doğal karanlığından uzaklaşarak yapay ışıklarla aydınlanmasıdır. Kirliliğin derecesini belirlemek için ideal gece karanlığı referans alınır. Bunun için antik astronom Hipparkhos’un yıldız parlaklığı sınıflandırması (Kadir Sistemi) esas alınarak bir karanlık ölçeği oluşturulmuştur.
SQM ve Teknik Ölçüm (Kadir / Ark-saniye²): Işık kirliliği ölçümünde temel birim mag/arcsec² (Kadir/Açı-saniye kare) birimidir. Bu değer, gökyüzünün belirli bir alanından gelen ışığın miktarını ifade eder. Gökyüzü karanlığı, Sky Quality Meter (SQM) (Türkçesi: Gök Niteliği Ölçer) adı verilen bir cihazla ölçülür. Cihaz, sensör gözüne gelen (genellikle 20 derece açılı bir koni içindeki) ışığı analiz eder. Bu ölçüm sisteminde ters bir ölçek mantığı uygulanır. Gökyüzü ne kadar karanlıksa, ekranda okunan değer o kadar yüksektir. 22.00 değeri mükemmel karanlığı temsil ederken, 16.00 değeri yoğun ışık kirliliği olan bir şehir merkezini gösterir.
Bortle Ölçeği (Gözlemsel Ölçek) : Amatör astronomlar için gökyüzü kalitesini anlamanın en pratik yolu Bortle Karanlık Gökyüzü Ölçeği’dir. Bu ölçek, gökyüzünü 1’den 9’a kadar sınıflandırır: Sınıf 1 (Mükemmel Karanlık): Samanyolu’nun en ince detayları görünür, cisimler yere gölge düşürmez. Sınıf 5 (Banliyö Gökyüzü): Samanyolu ufka yakın yerlerde görünmez, ışık kirliliği belirgindir. Sınıf 9 (Şehir Merkezi): Sadece Ay, gezegenler ve en parlak birkaç yıldız görülebilir.
Işık Kirliliğinin Etkileri
Işık kirliliği sadece astronomiyi değil, tüm canlılar dünyasını ve tüm biyosferi olumsuz etkiler.
Karbon Yutaklarını Bastıran Işık Kirliliği: Yapay aydınlatma, bitkilerde fotosentez ve büyüme döngüleri etkilenerek doğal ritimleri ve çiçeklenme zamanları değişebilir. Bu durum, canlıların yaşama direncini düşürür ve biyolojik çeşitliliği tehdit eder. Ancak ışık kirliliğinin ekosistem verdiği zarar bunu çok daha ötesindedir.
Doğal Karbon Yutakları atmosfere saldığından daha fazla miktarda CO2 emen ve depolayan doğal sistemlere denir. Okyanuslar, Dünyanın en büyük karbon yutağıdır. Atmosferdeki karbonun yaklaşık %25-30’unu emerler. Denizdeki planktonlar ve fiziksel çözünme yoluyla karbonu derinliklere hapsederler. Ormanlarda ağaçlar fotosentez yaparken havadaki CO2’i alıp karbonu gövdelerinde, dallarında ve köklerinde depolarlar. Toprak ve Sulak Alanlar, yani özellikle turbalıklar, bitkisel atıkları çürümeden hapsederek devasa miktarda karbon depolar. Işık kirliliği karbon yutakları canlılarını strese sokarak karbon tutma potansiyelini ciddi biçimde azaltmaktadır. İklim krizini yaratan faktörlerden birisi olması yönüyle bu etki tek başına ışık kirliliğinin en denli zararlı bir çevre sorunu olduğunu gösterir.
Yaban Hayatı: Işık kirliliğinin göçmen kuşlar, deniz kaplumbağaları ve gececil hayvanlar üzerindeki yıkıcı etkileri vardır. Yapay aydınlatma, hayvanların doğal gece-gündüz döngülerini bozarak, üreme, beslenme ve göç gibi davranışlarını sekteye uğratır; örneğin, deniz kaplumbağaları ve kuşlar yanlış yöne giderek ölebilir, böceklerin avcı-av dengesi bozulur.
İnsan Sağlığı ve Sirkadiyen Ritim: Işık kirliliği melatonin hormonu salgılanmasını bastırır ve uyku bozukluklarına neden olur. Melatonin hormonu, hücre onarımını sağlar ve gece yarısı karanlıkta salgılanır. Bu hormonun eksikliği, kanser gibi ciddi hastalıklara yol açabilir. Melatonin üretiminin azalması uyku bozuklukları, obezite, depresyon, kardiyovasküler hastalıklar ve kanser gibi ağır sağlık sorunlarına yol açabilir.
Hava Kalitesi Üzerindeki Etkisi: Geceleri egzoz dumanları ve sanayi atıkları gibi hava kirliliği yaratan moleküllerle kimyasal tepkimeye giren azot kökleri (NO3), havayı temizler. Ancak, parlak şehir ışıkları bu zayıf bağlı azot kökleri molekülleri çözerek havanın temizlenmesini etkisiz hale getirir. ABD’de yapılan bir araştırmaya göre, gece boyunca şehir ışıkları, havanın temizlenmesini azaltarak hava kirliliğinin %5 oranında artmasına neden olmuştur.
Güvenlik: Özellikle gece aydınlatmalarında kullanılan ışığın, istenmeyen ya da gerekmeyen yerleri aydınlatması hem rahatsız edici olmakta hem de boşa giden enerji harcamak anlamına gelmektedir. Gözün görme adaptasyonunu, kamaşmasını vb özelliklerini dikkate almayan aşırı maksimum-minimum aydınlatma düzeyi geçişleri, gözün görme yetisinin bozulmasına, nesnelerin görünürlüğünün kaybolmasına, gece yol ve çevre güvenliğinin olumsuz etkilenmesine neden olur.
Ekonomik Kayıp: Boşa harcanan enerji ve verimsiz aydınlatmanın maliyeti. Işık kirliliği aynı zamanda gökyüzüne gereksiz yere yönlendirilen ışıklar nedeniyle enerji israfına neden olur. Kulübümüzün aktif olarak katıldığı Bursa Işık Kirliliği Araştırma Projesi Sonuç Raporuna göre, 2019’da Bursa’da gökyüzüne kaçan ışık yüzünden yaklaşık 33 milyon kWh enerji (10.000 ailenin yıllık tüketimi kadar) israf edilmiştir. Bu durum ülke genelinde milyarlarca liralık kayba ve enerji üretimi kaynaklı çevresel zararlara yol açmaktadır
Astronomi ve Gözlem: Işık kirliliği gece gök cisimlerinin görünürlüğünü yok ederek amatör ve profesyonel astronomları doğrudan ilgilendiren bir çevre sorunudur. Milyarlarca lira harcanarak yapılan gözlem evleri ışık kirliliğinin tehditi altındadır, hem milli servet kaybı daha önemlisi bilim insanlarının çalışmalarının sekteye uğramasıdır. Ancak belki de en önemlisi ışık kirliliği milyarlarca insanın gece karanlık gökyüzünün muhteşemliğini görememesi ve belki de hayatlarında Samanyolunu hiç göremeden ömürlerini tamamlayacak olmalarıdır.
Işık Kirliliğinin Kaynakları ve Doğru Aydınlatma Nasıl Olmalı?
Işık kirliliği, doğru armatür seçimi ile ışığın yönü, zamanlaması ve yerleşimine ilişkin teknik önlemler sayesinde önemli ölçüde azaltılabilir. Bunun için özellikle yol ve sokak lambalarının ışığının evlere ve pencerelere düşmemesi, park ve bahçelerdeki aydınlatma armatürlerinin gökyüzünü değil peyzajı aydınlatması, reklam ve gösterişli bina cephe aydınlatmalarının kontrol altına alınması gereklidir. Bununla birlikte temel ve kalıcı tedbirler, yasal müeyyidelerin oluşturulması ve toplumsal farkındalığın artırılmasıdır.
Bilinçli Dış Aydınlatma Uygulaması İlkeleri: Sadece ihtiyaç duyulan yeri, ihtiyaç duyulan zamanda ve miktarda aydınlatmak üzere DarkSky tarafından “Beş İlke” ortaya konmuştur:
Faydalı: Işığı yalnızca ihtiyaç varsa kullanın. Tüm ışığın belirli bir amacı olmalı. Işığın kullanımının bölgeyi, yaban hayatını ve yaşam alanlarını nasıl etkileyeceğini göz önünde bulundurun.
Hedeflenmiş: Işığı yalnızca gerekli olan yere yönlendirin. Işık ışınlarını aşağı doğru yönlendirmek ve ihtiyaç dışı yerlere taşmasını önlemek için kalkanlar ve dikkatli hedefleme kullanın.
Düşük Seviye: Işık, gerekenden daha parlak olmamalıdır. Gerekli olan en düşük ışık seviyesini kullanın. Yüzey koşullarına dikkat edin, bazı yüzeyler gökyüzüne istemeden daha fazla ışık yansıtabilir.
Kontrollü: Işığı yalnızca ihtiyaç olduğunda kullanın. Zamanlayıcılar veya hareket sensörleri gibi kontrol sistemleri kullanın; ışık yalnızca gerektiğinde açık, mümkün olduğunda kısık, ihtiyaç olmadığında ise kapalı olmalıdır.
Sıcak Renkli: Mümkünse daha sıcak renkte ışıklar tercih edin. Kısa dalga boylu (mavi-mor) ışığı en düşük seviyede sınırlayın.
https://darksky.org/resources/public-outreach-materials/
Işık Kirliliği Mücadelesi :
Bu başlık altında, kurumları ve halkı harekete geçirecek girişimler ve programlar ele alınmaktadır.
Çevresel iyileştirmeler açısından iki temel alan bulunmaktadır: Biri hukuki düzenlemeler, diğeri bilinç yaratma, farkındalık geliştirme faaliyetleri. Ülkemizde mevzuat yönünden girişimler herhangi anlamlı bir sonuca ulaşmış gibi görünmüyor. Konuda TUG’un (Ulusal Gözlemevi) girişimleri olmuş ancak bir sonuca alınamamıştır. Diğer yandan toplumda farkındalık yaratmak da önemlidir. Genel olarak halkın bilinç kazanması yanında ışığın kaynağı olan aydınlatma armatürlerinin tasarımı, yapımı ve tesisi ile ilgili olan kesimlerin, yani ilgili sektörlerin bilinçlendirilmesi ve bir kültür yaratılması bir o derece önemlidir. Bu nedenle sektörde farkındalık yaratmak amacıyla tasarım yarışmaları düzenlenmesi ve bu sürecin zaman içinde uluslararası bir yapıya dönüştürülmesi mümkün görünmektedir.
MEB Müfredat Desteği :
Milli Eğitim müfredatında ışık kirliliğinin yer alması, temel bir bilinç kazanımı açısından değerlidir. 4. sınıf ve 7. sınıf seviyerlendiede ışık kirliliği işlenmektedir. Özellikle 4. sınıfta daha yoğun şekilde işleniyor. Kazanımlar şöyle tanımlanıyor:
FB.4.7.3. Işık kirliliğinin canlılara etkisine ilişkin probleme yönelik çözüm önerilerini değerlendirebilme
- a) Işık kirliliğinin canlılara etkisine ilişkin problemi yapılandırır.
- b) Problemi özetler.
- c) Problemin çözümüne yönelik gözleme dayalı/mevcut bilgiye/veriye dayalı tahmin eder.
ç) Problemin çözümüne yönelik önermeler üzerinden akıl yürütür.
- d) Problemin çözümüne ilişkin yansıtmada/değerlendirmede bulunur.
https://tymm.meb.gov.tr/fen-bilimleri-dersi/unite/365 https://tymm.meb.gov.tr/fen-bilimleri-dersi/unite/416
Lise Coğrafya Kitabında tek noktada çevre sorunlarından biri olarak tek bir cümlede geçiyor. https://ogmmateryal.eba.gov.tr/panel/upload/etkilesimli/kitap/liseye-hosgeldin/cografya/cografya.pdf
Çevre Koruma Bilinci ve İklim Değişikliği Kitabı 6.sınıf seviyesi,bir paragraf anlatılıyor ve sadece yardımcı bir kitap : https://aileokulu.meb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/05/aile-okulu-1-6-Cevre-Koruma-Bilinci-ve-Iklim-Degisikligi.pdf
Elektrik-Elektronik Teknolojisi Alanı 12. Sınıf Seçmeli Aydınlatma ve Kontrolü Dersi kapsmaında ışık kirliliği işleniyor https://meslek.meb.gov.tr/upload/cop12/elektrik_12.pdf
Sonuç olarak 4.sınıf seviyesinde ışık kirliliği anlatılıyor olsa da ileri sınıf seviyelerinde diğer boyutlarıyla da anlatılması gerekmektedir. Bu anlamda yeterli görülmemektedir.
İlgili Mevzuat
Mevzuat yönünden girişimler anlamlı bir sonuca ulaşmamış olsa da Dış (Genel) Aydınlatma Yönetmeliğinde 2018 yılında yapılan bir değişiklikle yeni yapılan tesislerde ışık kirliliği yaratılmamasına dair bir paragraf ilave edilmiştir. Elbette çok yetersiz görülmektedir. Bu konuda, başta EMO olmak üzere sektör temsilcisi kurumlara ve ilgili uzmanlık disiplinlerinin meslek odalarına önemli sorumluluklar düşmektedir. Elbette en büyüğü MErkezi hükümetin ilgili bakanlıkların düzenleyeceği mevzuat hareketleridir. Ancak yerel yönetimlerin de yapabilecekleri birçok tedbir ve uygulama olduğu da açıktır.
Dünya Bankası finansmanıyla beş büyükşehirde yürütülecek olan ‘İklim ve Afete Dayanıklı Şehirler Projesi’ kapsamındaki altyapı yatırımlarının, çevresel ve sosyal risklerini yönetmek amacıyla hazırlanan yasal ve teknik uygulama rehberinde, projelerin ışık kirliliği yaratmaması gerektiği belirtiliyor. Ancak bu detayların ne derece kontrol edildiği belirsizdir. Aslında dünya genelindeki ilgili mevzuatın yansımaları, toplumda henüz yeterli bir farkındalık düzeyine ulaşılamadığı için benzer uygulamalarda denetlenmiyor olabilir.
https://idadb.cals.arizona.edu/
Karanlık Gökyüzü Parkları:
Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği (DarkSky), Karanlık Gökyüzü Parklarını (KGP) olağanüstü yıldızlı gecelere sahip, bilimsel, kültürel ve doğal miras olarak korunan özel alanlar olarak tanımlar. İlk sertifikasını 2007’de Utah’ta veren program, bugün 6 kıtada 250’den fazla bölgeyi ve 196.000 kilometrekareden fazla alanı koruma altına almıştır. Bu alanların en büyük grubunu 134 parkla KGP’ler oluşturur. Bu program, gece çevresini korumaya yönelik toplumsal savunuculuğa dayalı bir koruma modelidir. DarkSky sertifika şartlarına göre, bir parkın sertifika alabilmesi için beş ana başlıkta belirlenen kriterleri karşılaması gerekir:
Yönetim ve Koruma: Alanın hukuki olarak koruma altında olması (milli park, bölge parkı vb.) ve aydınlatma yönetimine dair resmi bir planının olması gerekir.
Gece Erişimi: Halkın gece vakti gökyüzünü izleyebilmesi için alana (denetimli veya denetimsiz) erişim imkanı sağlanmalıdır.
Gökyüzü Kalitesi: Samanyolu çıplak gözle net bir şekilde görülebilmelidir. Çevrede göz kamaştıran yapay ışık kaynakları bulunmamalıdır. Ufuk hattındaki “ışık kubbeleri” (şehir ışıklarının yansıması) çok sönük ve sınırlı olmalıdır. Kare yay saniyesi başına 21,2 kadir ya da Hipparkhos ölçeğine göre 6 Kadir olmalıdır (21.2 mag/arcsec²).
Aydınlatma Uyumu: Park içindeki mevcut aydınlatmaların DarkSky standartlarına uygun hale getirilmesi (ışığın gökyüzüne sızmaması, sadece ihtiyaç duyulan yerin aydınlatılması vb.) için belirli bir zaman çizelgesi taahhüt edilmelidir.
Eğitim ve Farkındalık: Ziyaretçilere karanlık gökyüzünün önemi, ışık kirliliğinin zararları ve sorumlu aydınlatma hakkında eğitim ve etkinlikler sunulmalıdır.
Türkiye’deki Karanlık Gökyüzü Parkları Girişimleri
Türkiye’de bu alandaki öncü çalışmalar Bursa’da yoğunlaşmaktadır. BAAK, Harmancık Belediyesi ve Türkiye Ormancılar Derneği (TOD) arasında imzalanan protokol ile Harmancık’ta bir KGP kazandırılması süreci başlatılmıştır. Ayrıca, Ağustos 2024’te İnegöl Başalan Yaylası’nda Türkiye’nin ilk Karanlık Gökyüzü Parkı açılmıştır. Ülke genelinde ise Antalya (Altınbeşik Milli Parkı), Isparta (Melikler Yaylası), Denizli (Topuklu Yaylası), Bilecik, Konya ve Balıkesir (Sarıcaova) gibi bölgelerde akademik kurumlar ve yerel yönetimler işbirliği ile tescil ve fizibilite çalışmaları devam etmektedir.
BAAK olarak doğrudan destek verdiğimiz Bursa KGP’dan sonra yeni girişimlerimiz Harmancık KGP ve Midyat KGP girişimleri olması planlanmaktadır.
BAAK’ın Işık Kirliliği Mücadelesinde Devam Eden ve Tasarlanan Faaliyetleri:
Harmancık Karanlık Gökyüzü Parkı Girişimi: Harmancık Belediyesi, TOD ve BAAK birlikte Harmancık Karanlık Gökyüzü Parkı projesinin hayata geçirilmesi çerçevesinde gökyüzü kalitesini koruyarak bölgeyi hem bilimsel hem de turistik bir cazibe merkezi haline getirmeyi hedeflenmektedir. temel amaçları ve yapılmak istenenler şunlardır: Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği (DarkSky International) standartlarında bir park kurmak ve resmi tescil alarak bu unvanı korumak istenmektedir. Işık Kirliliği ile Mücadele: Yapay ışık kirliliğini en düşük seviyede tutarak doğal gece ortamını ve gökyüzü görüşünü korumak; bu kapsamda “gökyüzü dostu” aydınlatma politikaları geliştirmek. Bölgesel Kalkınma ve Astroturizm: Yöre halkının bilim okuryazarlığını artırmak, bölgeyi bir eğitim merkezi haline getirmek ve astroturizm (astronomi turizmi) aracılığıyla yerel ekonomiyi sürdürülebilir şekilde desteklemek. Doğa ve Ekosistem Koruması: Işık kirliliğinin gece canlıları ve orman ekosistemi üzerindeki olumsuz etkilerini önleyerek doğal mirası korumak.
Midyat KGP Hedefi:
Mardin Midyat-BAAK Sosyal Girişimi hayal edilmektedir. Bölgede bilim okuryazarlığını artırmayı hedefleyen kapsamlı bir sivil toplum projesi düşünülüyor. Bursa-BAAK rehberliği ve Mardin’deki kamu ve sivil toplum kuruluşlarının desteğini alarak hayata geçecek girişim, başlangıçta teleskop gözlemleri ve halk etkinlikleriyle gönüllü bir kitle oluşturulması öngörülmektedir. Nihai hedef, KGP ile ve diğer bilim girişimleriyle sürdürülebilir bir bilim turizmi ve eğitim merkezi haline getirerek bilim kültürünü bölgede kalıcı kılmaktır.
Karanlık Gökyüzü Dostu Dış Aydınlatma Tasarım Buluşması (Bienal)
Işık kirliliğine karşı farkındalık yaratmayı ve aydınlatma sektöründe bu bilince uygun bir piyasada duyarlılık geliştirmeyi hedefleyen kapsamlı bir etkinlik önerisidir. Işık kirliliğinin temel kaynağı olan kontrolsüz dış aydınlatma armatürlerinin ve aşırı cephe aydınlatmalarının önüne geçmeyi amaçlayan bu proje, armatür tasarımı ve dış aydınlatma tesisat projesi olmak üzere iki ana başlıkta profesyonellere yönelik bir yarışma ve bienal kurgusuna sahiptir. İlgili belediyeler, ATMK, EMO, AGİD ve isikkirliligi.org gibi paydaşların iş birliğiyle yürütülmesi öngörülen süreçte; belirlenen kriterleri sağlayan tasarımların bir park ortamında uygulanması, dereceye girenlerin ödüllendirilmesi ve başarılı armatürlerin etkinlik logosuyla tescillenmesi planlanmaktadır. Protokollerin imzalanmasından jüri değerlendirmesine, sponsorluk görüşmelerinden web tabanlı duyuru kanallarına kadar tüm operasyonel adımları titizlikle tanımlayan bir öneriyle; bilimsel temelli ışık kirliliği sempozyumlarıyla desteklenerek, aydınlatmanın sanatsal yönünü çevresel duyarlılıkla birleştirmeyi ve Bursa’yı bu konuda örnek bir uygulama merkezi haline getirmeyi vizyon edinmektedir. BAAK liderliğinde tasarlanan bu girişim, sadece sektörel bir gelişim değil, aynı zamanda gökyüzü mirasının korunması adına kalıcı bir toplumsal ve kurumsal bilinç dönüşümü yaratmayı hedefleyen stratejik bir yol haritası niteliğindedir.
Bursa’nın Işık Kirliliğinden Korunması Eylem Planı
BAAK tarafından İklim Krizi için temel bir tedbir olarak önerilen Bursa’nın Işık Kirliliğinden Korunması Eylem Planı, kirlilikle mücadeleyi merkezden değil, gökyüzü kalitesi yüksek çeperlerden merkeze doğru genişleten beş stratejik sütun üzerine inşa edilmiştir:
Stratejik Çevreleme: Harmancık KGP kilit taşı olmak üzere, Bursa çevresinde bir “Karanlık Gökyüzü Koridoru” oluşturarak kenti koruma kalkanına almak.
Yönetişim ve İş Birlikleri: Belediyeler, OSB’ler ve UEDAŞ gibi kurumlarla ortak akıl yürüterek tam ekranlı (full cut-off) ve 3000K altı aydınlatma dönüşümünü başlatmak.
Bilimsel İzleme: BIKA ve NIKA projeleriyle vatandaş bilimini yaygınlaştırmak ve uydu verileriyle kirlilik haritaları oluşturmak.
Kentsel İyileştirme: Şehir içindeki parklarda “karanlık alanlar” yaratarak kentlinin gökyüzü hakkını savunmak ve tasarım yarışmaları düzenlemek.
Mevzuat ve Hukuk: Işık kirliliğini karbon yutaklarını zayıflatan bir faktör olarak İklim Kanunu’na dahil etmek; inşaat ruhsatı ve denetim süreçlerine aydınlatma kriterlerini eklemek.
Bu plan, ışık kirliliğini sadece astronomik bir sorun değil, iklim kriziyle mücadelede stratejik bir “misyon hareketi” olarak konumlandırır.
Doğayı Savunmak için Gecenin Karanlığını Birlikte Koruyalım!
BAAK (Bilim ve Amatör Astronomi Kulübü Derneği), doğayı korumak, biyosferi savunmak ve enerji israfını önlemek, gece muhteşem gökyüzünü görebilmek ve gece gökyüzünün karanlığını gelecek nesillere taşımak amacıyla “Işık Kirliliği Bildirim Hattı” projesini başlatmıştır. Bu proje ile;
- Gözü rahatsız eden, aşırı ışık veren, gereksiz yere gökyüzünü veya amaç dışı alanları aydınlatan ışık kaynaklarının (sokak lambaları, reklam panoları, bina aydınlatmaları vb.) tespit edilmesi,
- Toplanan verilerle bölgedeki ışık kirliliği algı haritasının oluşturulması,
- Enerji israfının önlenmesi ve ekosistemin korunması için bu yolla bilimsel kanıtlar toplanması hedeflenmektedir.
Siz de çevrenizdeki hatalı aydınlatmaları fotoğraflayıp konum bilgisiyle sisteme ekleyerek bu bilimsel farkındalık hareketinin bir parçası olabilirsiniz.
Işık Kirliliği Bildirim Formu:
BAAK ın Işık Kirliliği Mücadelesinde Tamamlanan Faaliyetleri:
Işık Kirliliği Paneli:
2016 yılının sonunda bilim-sever BAAK Astronomi Kulübü, çevreci Nilüfer Belediyesi ve idealist meslek örgütümüz EMO birlikte Işık Kirliliği Panelini düzenlediler. Panelistler ülkemizin otorite astronomini hocaları idi. Onların sivil organizasyonu olan isikkirligi.org‘un bilimsel desteğinde Nilüfer İlçesinin ışık kirliliği haritasının çıkarılması projesi gündeme geldi ve uygulanması için söz birliği yapıldı. Astronomi Kulübünün ısrarlı takipleri sonucunda uygulanacak şartlar sağlandı. Böylece bu 3 kurum birlikte bilimsel bir araştırma gerçekleştirmiş oldular. Aşağıdaki linkte anılan projenin raporundan detayları okuyabilirsiniz.
Nilüfer IK Araştırması
2016 yılının sonunda farkındalık yaratmak amacıyla BAAK Bilim ve Amatör Astronomi Kulübü, Nilüfer Belediyesi ve meslek örgütümüz EMO birlikteliğiyle Işık Kirliliği Panelini düzenlenmiştir. Panelistler ülkemizin otorite astronomini hocaları IK yı enine boyuna Bura kamuoyuna anlatmışlardı. Bir adım sonra biri sivil bilim hareket olarak Nilüfer İlçesinin ışık kirliliği haritasının çıkarılması projesi hayat geçirilmiştir. BAAK Bilim ve Amatör Astronomi Kulübü takipleri sonucunda uygulanacak şartlar sağlandı, gönüllü araştırmacıla bulundu ve araştırma gerçekleştiridi. Böylece bu 3 kurum birlikte bilimsel olarak Nilüferde ışık kirliliğini araştırmasını gerçekleştirmiş oldular. Aşağıdaki linkte anılan projenin raporundan detayları okuyabilirsiniz [https://www.nilufer.bel.tr/dosya_yoneticisi/mudurlukler/CKM/isikkirliligi.pdf]. Proje 2017 yılı sonunda tamamlanmıştır. Tüm İlçe coğrafyası gezilerek sahada binlerce ölçüm alınarak, titiz bir çalışma yapılmıştır. Türkiye’de bir ilk olarak gerçekleştirilen araştırma projesinde İlçenin ışık kirliliği açısından değerlendirilmiştir. Raporda belirtildiği gibi Nilüferde kaybolan toplam ışık miktarının 101 milyon lümen, ekonomik karşılığının ise 1,75 milyon TL(2017)/yıl olduğu bulunmuştur. Yine raporda doğru aydınlatma sağlanması için ilgili mevzuatlarda yapılması gereken değişikliklere atuf yapılmıştır.
Bursa IK Araştırması: BIKA
BAAK Bilim ve Amatör Astronomi Kulübü bilim çevrelerinde Nilüfer IK araştırması deneyimini anlatarak bu araştırmaların yaygınlaştırılmasına çalışmıştır. Büyükşehir Belediyesi yetkilileri dikkatini çeken girişimler sonucu Bursanın ışık kirliliği haritasının çıkarılması için bir proje başlatılması sonucunu doğurmuştur. Böylece Belediye, Sağlıklı Kentler Birliği ve BAAK ın desteğinde BIKA Bursa Işık Kirliliği Araştırması 2019 yılında gerçekleştirilmiştir.
Ülkemizdeki sivil bilim faaliyetlerinin Batı’daki kadar yaygın olmamasına rağmen, BAAK’ın koordinasyonunda yapılan BIKA Bursa Işık Kirliliği Araştırması, bu alanda önemli bir örnek teşkil etmektedir. Kulübün, toplumumuza bilim kültürü kazandırma misyonu çerçevesinde gerçekleştirdiği bu araştırma, Bursa’nın ışık kirliliği haritasının çıkarılması için önemli bir adımdır. Proje, BAAK’ın koordinasyonunda ve bilimsel araştırma niteliğinde gerçekleştirilmiştir. Araştırma TUG Ulusal Gözlemevi kurucusu ve ışık kirliliği uzmanı Prof. Dr. Zeki ASLAN’ın bilimsel danışmanlığında yürütülmüştür. Araştırma gece arazide zor koşullarda karanlık ölçen özel cihazlarla yapılan ölçümler sonucu yapılabilmiştir. Arazide binin üzerinde noktada gerçekleştirilen ölçümler, sivil bilim gücünün önemini vurgulamış ve üniversite öğrenci kulüplerinin katılımıyla tamamlanmıştır. Sahadaki zorluklara rağmen, araştırmaya gönüllü olarak katılan gençlerin motivasyonu ve yetişkinlerin bilimsel faaliyetlere olan ilgisi, projenin başarılı bir şekilde tamamlanmasını sağlamıştır. Araştırmanın sonucunda ortaya çıkan veriler, Bursa’nın ışık kirliliği haritasının oluşturulmasına büyük katkı sağlamış ve BIKA’nın ülkemizdeki öncü bir sivil bilim hareketi olduğunu göstermiştir. [https://www.skb.gov.tr/wp-content/uploads/2021/09/Kentli-41.-Sayi.pdf, https://www.skb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/07/Bursa-BIKA-Raporu.pdf] Araştırmadan çıkan en büyük sonuç Bursanın hızla ışık kirliliğine boğulmakta olduğudur. Bursa çok az karanlık denilebilecek yer kalmıştır. Araştırmadan çıkan bir diğer sonuç ise İnegölde de Başalan Yaylasında ülkenin ilk uluslararası karanlık gökyüzü parkının yapılması kararıdır. Büyükşehir Belediyesi park yapımını kendine hedef olarak belirlemiş ve bu konuda çalışmalarını sürdürmektedir.
Referanslar:
Light Pollution Map: https://lightpollutionmap.app/ http://www.isikkirliligi.org/index.php/kaynaklar/106-isigin-kirli-yuzu-isik-kirliligi-kitap-bulent-aslan
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2849923
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1868507
https://darksky.org/what-we-do/international-dark-sky-places/apply/